صاحب‌نظران در تاريخ دولت ساسانى « 1 » هريك از آن مهرها نمودار ديوانى بوده است ، پىمىبريم و گاهى هم از طريق نامهاى فارسى بعضى از ديوانها كه پس از ترجمه به عربى همچنان نام قديم خود را حفظ كرده و در ديوان خلفا هم با همان نام فارسى و همان روش قديم به كار خود ادامه داده‌اند از نام و وظايف آنها آگاه مىشويم . پيش از ذكر اين ديوانها اين توضيح لازم به نظر مىرسد كه همهء ديوانهايى كه نام و نشانى از آنها در مآخذ اسلامى آمده و در اينجا ذكر مىشوند از لحاظ اهميت و گسترش قلمرو و كاربرد آنها در يك رديف نبوده‌اند ؛ بلكه بعضى از آنها اصلى و بعضى ديگر فرعى و برخى هم داراى كاربردى محدود بوده‌اند كه هرچند تشخيص كار آنها به‌طور دقيق از روى اطلاعات پراكنده‌اى كه در دست است ميسر نيست ؛ ولى از نام و نوع وظايف آنها كه اجمالا در بعضى مآخذ منعكس شده مىتوان تا حدى به چگونگى كار آنها پىبرد . نوشتهء جهشيارى جهشيارى در مقدمهء كتاب « الوزراء و الكتّاب » خود در جايى كه از آيين دبيرى ديوان در ايران پيش از اسلام سخن گفته از جمله آورده است كه در ايران تمام عايدات مملكت در يك ديوان جمع مىشد و تمام مخارج مملكت هم از سپاه و غير سپاه در ديوان ديگرى متمركز بود . او اولى را ديوان خراج و دومى را ديوان نفقات ( يعنى هزينه‌ها ) خوانده است . « 2 » اين توصيف كه روشن است از مآخذ

--> ( 1 ) . كريستن سن : ايران در زمان ساسانيان متن فرانسه ، ص 388 . ( 2 ) . الوزراء و الكتّاب ، ص 3 . مسكويه هم در كتاب تجارب الامم در شرح سلطنت كى بشتاسف بن كى لهراسب و اصلاحاتى كه او در ديوان‌ها و به خصوص در ديوان رسائل به عمل آورد در اين باره گويد : « او را دو ديوان بود يكى ديوان خراج و ديگرى ديوان نفقات . هرچه وارد مىشد در ديوان خراج و هرچه صادر مىشد در ديوان نفقات ثبت مىگرديد . و رسم وزير كه او را بزرگ فرمدار مىگفتند اين بود كه يك جانشين داشت كه او را ايران آمارگر مىگفتند كه از سوى -